اسکلت های ۵۰۰۰ ساله در «مولوی»؛ قدمت تهران چقدر است؟

کوچه‌گردی

تا حالا به این فکر کردین که قدمت تهران چقدره؟ از اول به همین اسم بوده یا نه؟ یا این‌که تا الان چه بلاهایی سرش اومده؟ من توی تهران زندگی می‌کنم و از اون جایی که آدم خیلی کنجکاوی هستم، رفتم دنبال تاریخچه تهران و اتفاقاتی که در طول زمان برای اون افتاده. اگه شما هم مثل من هستین، با من سوار ماشین زمانِ «کوچه» بشین تا با هم سفری به اون دورها بریم!

نمایی از شهر تهران و قدمت آن
در جستجوی قدمت تهران

اسکلت های ۵۰۰۰ ساله در مولوی نشانی از قدمت تهران

در سال ۱۳۹۳، باستان‌شناسان اسکلت یک زن و سال بعد، اسکلت یک مرد رو در حفاری‌های فاضلاب مولوی پیدا کردن. اون‌ها ادعا می‌کردن که این اسکلت ‌ها متعلق به «دوران نو‌سنگی» هستن و این ثابت می‌کنه که حتی ۷ هزار سال پیش هم در محدوده تهران، تمدن وجود داشته.

اسکلت در مولوی نشانی از قدمت تهران
اسکلت های باستانی در مولوی؛ نشانی از قدمت تهران

شهر «ری» مادرِ تهران

هر فرزند از مادری متولد می‌شه،‌ مثل شهر تهران که از شهر ری متولد شد. پس بیاید به قبل از تولد اون بریم تا اطلاعاتی درباره قدمت تهران به دست بیاریم.

ری، زمانی محل تقاطع مسیر‌های مهمی از جمله مسیر «قزوین»، «خراسان»، «گیلان»، «مازندران» و «قم» بود و به عنوان مرکز بسیاری از امور شناخته می‌شد، به همین خاطر مورد حملات زیادی قرار می‌گرفت. یکی از اون‌ حملات، «حمله مغول ها» به ری و در نتیجه تخریب ری و مهاجرت عده‌ای به تهران بود.

نمایی از شهرری، مادر تهران
شهر ری، مادرِ تهران از پس تخریب در طول زمان 

تاریخچه تهران پس از تخریب شهر ری

تهرانِ بزرگ ما، در زمان مرگ مادر، هنوز روستایی کوچک بود. تنها نقشی که اون موقع داشت، پناه دادن به دولت‌مردان و مردم در حفره‌های زیرزمینی بود که به باور بعضی‌ها به همین خاطر اسم اون رو «ته ران» گذاشتند. بعد از مسئولیت بزرگی که مرگ مادر روی شونه‌های تهران گذاشت، باید پذیرای مردم می‌شد، پس مساحت تهران به ۱۰۶ هکتار گسترش پیدا کرد تا بتونه مردم بیشتری رو درون خودش جای بده.

عکسی نشان دهنده قدمت تهران
عکسی قدیمی، نشانی از قدمت تهران

تهران در «دوره صفویه»

در دوره صفویه، به خاطر نزدیکی تهران به «بقعه سیّد حمزه» (جَدّ صفویان)، رفت و آمد زیادی به تهران صورت می‌گرفت و چون آب ‌و ‌هوای تهران نسبتاً مناسب بود، «شاه تهماسب اول» دستور داد که دور تهران حصاری با ۱۱۴ بارو به تعداد سوره‌های قرآن و ۴ دروازه بسازن به اضافهٔ اینکه که زیر هر بارو، سوره‌ای از قرآن رو دفن کنند. حصار دورِ تهران، ۶۰۰۰ قدم طول داشت. خاک‌هایی که برای ساخت بارو‌ها استفاده شد رو از دو محل به نام‌های «چاله‌ میدان» و «چاله‌ حصار» که هنوز هم وجود دارن، آوردند. دروازه‌ های تهران از شمال به «خیابان سپاه» و «میدان توپخانه»، از شرق به مولوی، از غرب به «خیابان شاپور» و از جنوب به «خیابان ری» می‌رسید؛ دروازه‌ هایی که نشان از تاریخچه تهران داشتند.

نمایی از میدان توپخانه تهران
میدان توپخانه تهران، مرز شمالی تهران قدیم

بعد از شاه تهماسب، «شاه عباس اول» دستور داد که در تهران، پل، کاخ و کاروانسرا بسازند. در بخش شمالی برج و باروی صفوی هم چنارستانی محصور ساخت که تبدیل به «کاخ گلستان» کنونی شد. اما بعد، «افغان‌»ها به تهران حمله کردن و با مقاومت زیادی مواجه شدن تا زمانی که تهرانی ‌ها شکست خوردن و شهر به دست افغان‌ ها ویران شد.

پس از گذشت سال‌ها، در زمان «نادر شاه افشار»، تهران دوباره نام و نشون گرفت. نادر شاه دستور صلح بین رهبران شیعه و سنی و پیشنهاد اتحاد اسلامی در تهران رو داد.

ناگفته نمونه که اولین بار اسم تهران توی زندگی‌نامهٔ «حافظ تهرانی» در قرن پنجم اومده و بعد از اون هم در «فارسنامه ابن ‌بلخی» از مرغوبیت انار تهران گفته شده. این‌ها همگی، نشانه‌هایی از قدمت تهران هستن.

نمایی از کاخ گلستان تهران
کاخ گلستان تهران؛ چنارستانی که تبدیل به کاخ شد

تهران در «دوره زندیه»

وقتشه یه هُل به ماشین زمان بدیم و بریم جلوتر؛ به دوره زندیه پیشِ «کریم‌ خان»! ممکنه بپرسین کریم خان کجا و تهران بزرگ کجا؟! ولی جالبه بدونین که کریم خان یک زمانی تهران رو به علت نزدیکی به «طبرستان» که مقر اصلی دشمن اون، «آغا محمد خان قاجار» بود به عنوان پایتخت ایران انتخاب کرد، ولی به خاطر شرایط اقلیمی و زیست محیطی، بعد از ۴ سال پشیمون شد و پایتخت رو به «شیراز» انتقال داد.

تهرانِ «دوره قاجار»

بعد از مرگ کریم خان و تصاحب حکومت زندیه توسط قاجار، آغا محمد خان در نوروز دههٔ شصتِ قرن دوازدهم، تاجگذاری دوم خودش رو در «خلوت کریمخانی» انجام داد، تهران رو پایتخت ایران اعلام کرد و اسم تهران رو «دارالخلافه» گذاشت. این کار باعث گسترش کمی و کیفی شهر شد و جمعیت تهران به صدها هزار نفر رسید. علت این انتخابِ آغا محمد خان، نزدیکی تهران به زمین‌های حاصلخیز «ورامین»، محل اقامت ایلات ساوجبلاغ، طبرستان (مقر اصلی او) و ایلات غرب ورامین (هواداران او) بود.

تهران، کاخ گلستان، خلوت کریمخانی
خلوت کریمخانی؛ مکان اعلام تهران به عنوان پایتخت

بعد از موج حرکت ایران به سمت فرهنگ غربی در زمان «فتحعلی شاه» و بعدتر، آبادی تهران بیش‌تر شد. به همین خاطر «ناصرالدین شاه قاجار» دو نفر رو مسئول کرد که نقشه تهران رو بکشن. همچنین دستور داد که دور شهر رو با مساحت بزرگتری «خندق» بِکَنَن. با این کار ۱۲ دروازه دورِ تهران ایجاد شد که از شمال به «دروازه دولت»، «یوسف‌آباد» و «دروازه شمیران»، از شرق به «دروازه خراسان»، «دولاب» و «دوشان تپه»، از جنوب به «دروازه غار»، «خانی ‌آباد» و «عبدالعظیم» و از غرب به «باغ شاه»، «قزوین» و «گمرک» می‌رسید. جالبه بدونین اکثر این محله‌ ها هنوز هم هستن.

ایستگاه دروازه شمیران تهران
دروازه شمیران؛ مرز شمالی تهران در زمان قاجار

تاریخچه تهران در «دوره پهلوی»

در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ هجری شمسی، در دوران «رضا شاه پهلوی»، شهر تهران گسترش یافت و تغییرات زیادی کرد. به دستور رضا شاه، بناهای قدیمی تخریب شدن و جای اون‌ها، بناهایی مدرن با سبک ایران قبل از اسلام ساخته شد. «بانک ملی»، «ساختمان امنیه» و «دانشکدهٔ نظامی» نمونه‌هایی از این نوع بناها بود. این تغییرات باعث شد که «بازار تهران» دو نیم بشه. حتی برخی باغ‌ها هم برای احداث مسیرهای درون شهری تخریب شدن.

ساختمان بانک ملی تهران
ساختمان بانک ملی تهران؛ بنایی مدرن مربوط به دوره پهلوی

با وقوع جنگ جهانی دوم، روند گسترش تهران متوقف و شهر تبدیل به محل کنفرانس‌های نیروهای نظامی شد. در زمان‌ «محمدرضا شاه پهلوی»، دوباره مسیر توسعه‌ تهران، سرعت گرفت و بناهایی مثل «برج آزادی»، «تئاتر شهر» و «موزه هنرهای معاصر» ساخته شدند.

نمایی از برج آزادی تهران
برج آزادی، نماد تهران مدرن در دوره پهلوی

تهران پس از انقلاب اسلامی

با وقوع انقلاب اسلامی، روند توسعه تهران دوباره متوقف شد. در جنگ ایران و عراق، تهران‌ مورد حمله موشکی قرار گرفت و قسمت‌هایی از اون ویران شد اما نهادهایی اقدام به بازسازی تهران کردند. به مرور زمان ساختمان‌های بلند و امروزی از قبیل «برج میلاد» ساخته شد، اتوبان‌ها گسترش پیدا کرد و تعداد زیادی فضای سبز و مرکز فرهنگی در تهران بزرگ ایجاد شد.

نمایی از شهر تهران همراه با برج میلاد
برج میلاد، نماد تهران در سال های اخیر

سیر تکامل یک روستا؛ نشانه‌ای از قدمت تهران

اگر به نقشه تهران از دوران گذشته تا به امروز نگاه کنیم، می‌تونیم سیر تکامل اون رو ببینیم که از کجا به این جا رسیده و شده این تهرانِ بزرگ و پایتخت ایران. تهران که زمانی روستایی کوچک و گمنام بود، بزرگ و بزرگ‌تر شد و حالا فرزندان زیادی داره.