«پله نوروزخان»، اولین کوچه پله دار تهران

بازارگردی

کوچه پله نوروزخان در دوره قاجار، برای تردد راحت‌تر بازارای‌ها و مشتریان به ویژه در یخبندان‌های زمستان، ساخته شد و حالا تبدیل به «بازار پله نوروزخان» شده است. بازار پلاستیک، بازار بسته‌ بندی، بازار قهوه و شکلات و وسایل تولد که همۀ این‌ها تو در تو و رو در روی هم در کوچه‌ های تنگ و باریکی که امکان حرکت عابر پیاده و چرخ باربری را به صورت هم‌زمان ندارد، شکل گرفته‌ است.

بازار پله نوروزخان
پله نوروزخان؛ کوچه های تنگ و پرماجرا از دوره قاجار

تاریخچه پله نوروزخان

دربارۀ قدمت پله‌ نوروزخانِ تهران می‌گویند که «حیدرخان عمواوغلی» بعد از ترور «سید عبدالله بهبهانی» از رهبران «مشروطه»، از طریق این پله‌ ها فرار کرد. «نوروزخان» پسرِ «بیرام علیخان» و برادر حاکم «مرو» بود. این خانوادۀ قاجاری‌تبار در دورۀ سلطنت «فتحعلی‌ شاه» به تهران آمدند. به دلیل ارادت فتحعلی‌ شاه به «خاندان مروی»، نوروزخان و برادر او تا پایان عمر از نزدیکان دربار قاجار بودند و حکم مشاوران دربار را داشتند. «محمدحسین خان مروی»، برادر نوروزخان کسی بود که «مدرسه مروی» را ساخت. نوروزخان نیز در طول حیات خود، «سقاخانه» و ابنیۀ خیریه‌ای را در خیابان «ارگ» و «پامنار» بنا کرد. همین باعث شد که این بخش از بازار را به اسم نوروزخان بشناسند.

بازار پله نوروزخان
پله نوروزخان، پله فرار در دوران مشروطه

پله نوروزخان؛ بازاری پله دار

از آنجا که در زمان گذشته، شهرداری برای کوچه‌ ها و خیابان‌ ها اسم نمی‌گذاشت، مردمِ ساکن در آن محل بر اساس دلایلی که برای همه آشنا بود اسم انتخاب می‌کردند. گفته می‌شود نوروزخان ساکن این محل بوده که چون اعتبار داشته است گذر را به نام او گذاشته‌اند.

تا اینجا فهمیدیم که چرا اسم این پله‌ ها نوروزخان شده است، گرچه روایات بیشتری نیز وجود دارد که برخی از آن‌ها با یکدیگر در تضاد هستند. ولی چیزی که تقریباً دربارۀ پله نوروزخانِ تهران از آن مطمئن هستیم این است که اولین کوچه پله‌ دار تهران بوده که در مجاورت «خیابان پانزده خرداد» شکل گرفت و این‌طور که می‌گویند برای تسهیل رفت‌و‌آمد مردم و کسبه پله‌ دار شد.

بازار پله نوروزخان و خیابان پانزده خرداد
بازار پله نوروزخان در مجاورت خیابان پانزده خرداد

پله نوروزخان به جز پله چه چیزی دارد؟

مهم‌ترین بناهای پله نوروزخان، سقاخانه و «مدرسه ایلچی کبیر» هستند که در سال ۱۳۲۷ تأسیس شدند. این‌طور که از کاشی بالای سر درِ سقاخانه پیدا است، این بنا در سال ۱۳۴۲ بازسازی شده اما سال‌ها است که سقاخانه، خالی از شمع است. با این حال هنوز مدرسه علمیه ایلچی کبیر از نفس نیفتاده و میزبان طلاب است.

اهالی بازار نوروزخان دربارۀ زورخانه‌ ای در ورودی پله حرف می‌زنند که قبلاً وجود داشته و در طول زمان از بین رفته است. همۀ این‌ها نشان از تاریخی طولانی دارد که به سختی می‌شود بین پلاستیک‌ ها و بسته‌ بندی‌ ها، نشانی‌های دقیق‌تری از آن‌ها یافت، از این رو باید به همین شنیده‌ها اکتفا کرد.

مدرسه علمیه ایلچی کبیر در بازار پله نوروزخان
مدرسه علمیه ایلچی کبیر در بازار پله نوروزخان

پله نوروزخان کجاست؟

آدرس پله نوروزخان را این‌طور می‌توان داد: در خیابان پانزده خرداد، بعد از «سبزه میدان»، از دور تک منارۀ بلندی می‌بینید که حکم نشانۀ پله نوروزخان در بازار تهران است. یک سردر با کاشی‌های آبی رنگ که بالای آن نوشته: «پله نوروزخان». کوچه پله نوروزخان کوچه‌ ای باریک با پاساژهای متعدد است. بعد از پایین آمدن از پله‌ ها از حجم تراکمی که ناگهان با آن مواجه می‌شوید جا می‌خورید. همه چیز در این کوچه به هم فشرده است. چرخ‌‌دستی‌ها به پای عابران می‌پیچند و ایستادن جلوی مغازه‌ ها کار آسانی نیست.

سردرِ بازار پله نوروزخان
سردرِ بازار پله نوروزخان

این‌طور که می‌گویند در روزگاری نه چندان دور پله نوروزخان، محلی مسکونی برای کسبۀ بازار با خانه‌های ویلایی حیاط‌‌‌دار بوده که به مرور با افزایش قیمت مغازه‌ های بازار، تک‌ تک خانه‌ها تبدیل به انبار، مغازه، تولیدی و غیره شدند و ساختار پله نوروزخان کاملاً تجاری شد.

لذت خرید از بازار پله نوروزخان

خرید در بازارِ پله نوروزخان مثل خیلی از قسمت‌های بازار در نوع خود بسیار تخصصی است. از کیسه‌ های پلاستیکی یا مقوایی در سایزهایی به اندازۀ جا دادن چند نخودچی و کشمش برای «آجیل مشکل‌ گشا» گرفته تا کیسه‌ های پلاستیکی که دو آدم در آن‌ها جا می‌شوند. این‌جور مواقع آدم با خود فکر می‌کند چه چیزهای عجیبی می‌تواند نیاز آدم‌های امروز باشد، چیزهایی که ما تا قبل از مواجه شدن با آن‌ها از وجودشان خبر هم نداشتیم.

مردم در حال خرید از پله نوروزخان
لذت خرید از پله نوروزخان را حتماً تجربه کنید!

بعد از تهیۀ وسایل آجیل مشکل‌ گشا به قسمت اسباب و وسایل تولد می‌رسیم؛ از بادکنک و ریسه بگیر تا انواع شمع و کلاه بوقی و هزار تا وسیلۀ ریز و درشت که همگی تم تولد را رقم می‌زنند. کافی است که دربارۀ تم تولد از قبل ایده‌ای داشته باشید، بعید است که از این قسمت بازار دست خالی برگردید. شکلات‌ های مختلف را هم می‌توانید از همان اطراف تهیه کنید و در حالی که وسایل خرید را توی یکی از آن کیسه‌ های پلاستیکی که دو آدم درون‌ آن‌ها جا می‌گیرند ریخته‌اید، بروید «رستوران شرف‌الاسلامی» یک پرس جوجه‌ کباب هم بزنید و برسید به مترو پانزده خرداد و این داستان ناتمام را به اتمام برسانید.