«کاروانسرای خانات»؛ استراحتگاه «صفوی» در «چهارراه مولوی»

کوچه‌گردی

در دوره‌ای که حتی در قدیمی‌ترین محله‌های تهران هم برج‌ها و ساختمان‌های بلند جلوی دید آسمان را گرفته‌اند، حضور در اماکن قدیمی حس خوبی سرشار از تفاوت و تجربه‌های تازه را القا می‌کند. کاروانسرای خانات یکی از دلنشین‌ترین یادگاری‌ها از تهران قدیم است که به واسطۀ حس دلچسبی که دارد، تبدیل به یکی از پاتوق‌های تهرانگردی شده است. البته هنوز هم افراد زیادی هستند که از وجود کاروانسرا و استراحتگاهی قدیمی در دل آجیل‌فروشی‌های «خیابان مولوی» تهران بی‌خبر هستند. اگر هنوز موفق به حضور در این مکان تاریخی نشده‌اید،‌ با «کوچه» همراه شوید تا در اولین فرصت، تجربۀ ما در بازدید از این یادگاریِ دوران صفویه را خاطره کنید.

ورودی کاروانسرای خانات
کوچه گردی در کاروانسرای خانات، استراحتگاه صفویه

تاریخچه کاروانسرای خانات؛ از روی دست معمار بخوان!

در شمال «میدان شوش»، جنوبِ چهارراه مولوی، «میدان امین السلطان»، خیابان صاحب جمع، مجموعه‌ای تاریخی وجود دارد که دل به کوبیدن و مرتفع شدن نداده است. به طور دقیق مشخص نیست که این استراحتگاه با دستور چه کسی و در چه دوره‌ای ساخته شده است اما آن چهار حوض‌ بلند که در دو سر خود به شش ضلعی و مربع می‌رسند، روایت‌گر معماریِ اواخر صفویه و اوایل «قاجار» هستند. این چهار حوض در کنار هم، علامت مثبتی را تشکیل می‌دهند که در مرکز آن‌ها سکویی قرار دارد؛ همان سکوی معروف تمام کاروانسراهای ایرانی که جایی برای اعلام خبر، معرکه‌گیری و فروختن بعضی از اقلام بود. روی سکو که بایستید و چرخی بزنید، دور تا دور خود حجره‌هایی را با نمای آجری زیبا می‌بینید؛ آجرهایی که بعد از بازسازی، دور انداخته نشدند و دوباره به کار رفتند.

نمایی از بالای کاروانسرای خانات
معماری دوره صفویه و قاجار در کاروانسرای خانات

گوش‌های خود را که بگیرید و سکوت در گوش شما بپیچد، می‌توانید از روی سکو، سفری خیالی به تهران دوره صفویه یا قاجار را آغاز کنید؛ آنجا که زن‌ها روبنده‌های سفید خود را بالا زده‌اند، در کنار حوض این استراحتگاه، مشغول شستن ظرف یا لباس هستند و بچه‌های کوچک در حیاط وسیع خانات دنبال هم می‌دوند و بازی می‌کنند.

معماری کاروانسرای خانات نشان می‌دهد که این‌جا، تنها برای اتراق و استراحتگاه چند ساعتۀ کاروان‌ها نبوده است و مسافران مدت زمان زیادی می‌مانده‌اند چون اکثر حجره‌ها اجاق دارند و آن‌ها که ندارند احتمالاً محل فروش اجناس خوراکی، پارچه و از این قبیل کالاها بوده است. واضح است که کاروانسرا از یک جایی به بعد تبدیل به بازاری فصلی شده چون از زمانی که تهران به دستور «امیرکبیر» توسعه یافت، این مجموعه نیز در دل شهر قرار گرفت.

چهارراه مولوی، کاروانسرای خانات
خانات، کاروانسرا و استراحتگاهی در میان هیاهوی چهارراه مولوی

فرصت از دست رفته در کاروانسرای خانات

کاروانسرا در سال ۱۳۵۷ دچار حریق شد، ورودی‌های غربی و شرقی آن در آتش‌سوزی بسته شدند و بنا بلااستفاده شد. خوشبختانه ورودی اصلی از گزند آتش دور ماند و چندی پس از آتش‌سوزی، مجموعه خانات به بنگاه و بعد به انبار تغییر کاربری داد. مجموعه خانات این روزها، هیچ سنخیتی از نظر شکلی با فعالیت آن در قدیم ندارد. دیگر از قافله‌ها و چهارپایان خبری نیست، اما همچنان در حجره‌های پیرامونی آن، کسبه و تجار به کسب و کار و فروش آجیل و خشکبار مشغول هستند.

آجیل فروشی های کاروانسرای خانات
خشکبار و آجیل در دل کاروانسرا

درست است که دوباره کاروانسرا به جایی تبدیل شده است که حتی سفره‌خانه سنتی هم دارد اما به نظر می‌رسد که برای حفظ آن کمی بدسلیقگی خرج شده است. حجره‌های زیبای خانات هنوز هم می‌توانستند جایی برای اتراق توریست‌های خارجی باشند تا کاروانسرا اندکی به گذشتۀ خود بازگردد یا کارگردان‌ها می‌توانستند از آن برای لوکیشن فیلم استفاده کنند؛ مثلاً فیلمی ترسناک که در زمان گذشته اتفاق می افتد.

سفره خانه سنتی کاروناسرای خانات
سفره خانه سنتی در میان انبوه آجیل و خشکبار

کاروانسرای خانات روزهای زیبا و شب‌های ترسناکی دارد. همین را اگر به ۱۵۰ سال پیش ببریم خوراک یک فیلم جنایی تاریخی می‌شود. اگر بخواهم کمی ترس به دل شما بیندازم باید بگویم ممکن است این کاورانسرا روح سرگردان هم داشته باشد؛ روح سرگردان زنی قجری با چادر مشکی و روبندۀ سفید. بازدید از کاورانسرای خانات یک کوچه گردی ساده نیست. شما خیال و ذهن را در گذشته و داستان‌های عجیب آن پرواز می‌دهید.

فضای تاریخی کاروناسرای خانات
فضای تاریخی مجموعه خانات، جایی مناسب برای پرواز خیال

مسیر دسترسی به کاروانسرای خانات تهران

مجموعه خانات در ضلع جنوبی چهارراه مولوی، خیابان صاحب جمع قرار گرفته است. بهترین راه دسترسی به این مکان، استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی است. می‌توانید از طریق مترو، به «ایستگاه مولوی» رفته و از آنجا تا خیابان صاحب جمع و کاروانسرا پیاده‌روی کنید.