آلمانی ‌ها در «چهارصد دستگاه» تهران

کوچه‌گردی

یکی از خوشی ‌های زندگی کردن در تهران اینه که ‌می‌تونی توی تاریخ معاصر ایران قدم بزنی؛ حتی اگه اونجایی که مد نظر داری، یکی از اولین محله‌های مدرن تهران باشه و اصل و نسب اون به پادشاهان قجری نرسه، باز هم یک عنصر تاریخی به حساب میاد و باید وقتی توی اون راه می‌ری، حس و حال و تاریخِ محله رو لمس کنی. محله چهارصد دستگاه، یکی از این محلات تهران محسوب می‌شه. به تراکم، کوچه‌های باریک و آپارتمان‌های نخراشیدۀ امروزی چهارصددستگاهِ «خیابون پیروزی» نگاه نکنید، ‌‌اینجا یک روزی، برو بیایی داشته و ‌‌هنوز مثل یه محله، همسایه و بقال و بچه‌های توی کوچه داره!

محله چهارصد دستگاه خیابون پیروزی
چهارصد دستگاه، یکی از اولین محلات تهرانِ مدرن

جای پای «رضا پهلوی» و «آدولف هیتلر» در چهارصد دستگاه

برای ‌‌تجربۀ این حس تاریخی و نوستالوژیک، لازم نیست حتماً «شمس العماره» رو برای قدم زدن انتخاب کنید یا برید «نیاوران» و کاخ‌ها رو ببینید. می‌شه به همین محلۀ چهارصد دستگاه خیابون پیروزی رفت که اواخر دوران سلطنت رضا پهلوی در شرق تهران ساخته شد. اولین باری که در مورد‌‌ این محله خوندم، یاد «پارسا پیروزفر» توی سریال «در چشم باد» افتادم که در نقش سرهنگ «ایرانمنش» بازی می‌کرد.

بافت قدیمی در چهارصددستگاه خیابون پیروزی
رضا پهلوی و آدولف هیتلر؛ تاریخ و نوستالژی در محله چهارصددستگاه

داستان از این قرار بود که اون موقع‌ها رگ آریایی بودن رضا شاه، باد کرده بود! از طرفی چون به اندازۀ هیتلر قدرت نداشت که به بقیۀ کشورها حمله کنه و اون‌ها رو به خاک و خون بکشه تا سرزمین‌های اجدادی «کوروش کبیر» رو پس بگیره، آلمان‌ها رو ریخت توی تهران. این‌طوری می‌خواست یه جورایی بی‌طرفیِ ایران توی جنگ جهانی دوم به سمت حضرت آدولف هیتلر بچرخه که شاید از افتخارات فاتح دو تا مدال هم به اون بدن و یاد کوروش کبیر زنده بشه! آلمانی‌ ها هم تعارف نکردن! اومدن و شروع کردن به راه‌اندازی کارخانۀ مونتاژ هواپیما توی چهارصد دستگاه تهران. ‌‌اینجوری نیرو هوایی ‌‌ارتش ایران برای اولین‌بار تو این محله شکل گرفت. این روزها هم وقتی توی محله چهارصددستگاه یا خیابون پیروزی راه می‌ریم، می‌تونیم نظامی‌ها رو با یونیفرم‌های خوشگل نیرو هواییِ ارتش ببینیم.

افسر نیرو هوایی ارتش در چهارصد دستگاه
افسران یونیفرم پوشِ نیرو هوایی ارتش در خیابان های چهارصد دستگاه

حال و احوالِ چهارصددستگاه بعد از رضا پهلوی و در این روزها

آلمان‌ها چندان دوام نیاوردن و معادلات جنگ جهانی دوم که عوض شد با رضا شاه از ‌‌ایران اخراج شدند. چهارصددستگاهی که برای اون‌ها ساخته شده بود، به فرهنگیان تهران داده شد. ‌‌شکل محله کم‌کم تغییر کرد و افراد فرهنگی و هنرمند ساکن اون شدند.

چهارصددستگاه جزو اولین محلات تهران هست که لوله‌کشی آب و ساختار مدرن شهرسازی در اون اجرا شد. اما ‌‌این روزها مثل بقیۀ محله‌ها، حال خوبی نداره و بین تراکم گیر کرده! از همه مهم‌تر و شاید به قول اهالی قدیمی‌ ‌محله از همه بدتر اینه که «اتوبان امام علی» از وسط محله رد شد و اون رو به دو قسمت تقسیم کرد. حالا مردم توی بعضی از قسمت‌ها برای دسترسی‌های محلی باید از روی پل‌های عابر پیاده و پله‌های زیاد اون‌ها رد بشن.

اتوبان امام علی در میان محله چهارصددستگاه
اتوبان امام علی و چهارصددستگاه دو نیم شده!

از موزه «دکتر محمد معین» تا «کتابخانه ابن سینا» در چهارصددستگاه

با همۀ این اوصاف، چهارصددستگاه همچنان تونسته سرپا بمونه و بخش کوچکی از تاریخ رو روایت کنه. اگه به این محله سر زدید، از خانه موزۀ زیبا و قدیمی‌ ‌دکتر معین، نویسندۀ فرهنگ شش جلدی معین و پژوهشگر برجستۀ معاصر که ‌‌این روزها به کتابخانه و مرکز فرهنگی تبدیل شده، دیدن کنید.

خانه موزه دکنر محمد معین در چهارصد دستگاه تهران
خانه موزه دکتر محمد معین در محله آلمانی ها

پارک چهارصد دستگاه تهران هم یکی از پارک‌های محلی خوبیه که سی سال بعد از تاسیس محله، یعنی اوایل دهه پنجاه ساخته شد. این پارک یه جورهایی کپسول اکسیژن و تصفیۀ هوای محله به حساب میاد. «سرای محله چهارصد دستگاه تهران»، کتابخانه ابن سینا، و «کلانتری ۱۱۰» پرماجرا هم جزو فضاهای عمو‌می‌محله هستن.

پارک چهارصد دستگاه خیابون پیروزی
پارک چهارصددستگاه؛ کپسول اکسیژن محله

لمس خاطرات تاریخی با کوچه‌گردی در محله

همیشه دوست دارم توی شهر قدم بزنم و تو کوچه پس کوچه‌های اون، صدای گذشته رو بشنوم. به شما هم پیشنهاد می‌کنم که از قدم زدن توی کوچه ‌های محله‌‌ای که احتمالاً چهل سال پیش، انقلابیونِ فراری از کشتارِ «میدان ژاله» با قلبی لرزون و دست‌های خونی با عجله از اون گذشتند، غافل نشین.