«عمارت مسعودیه»؛ از «ظل السلطان» تا «جنایت و مکافات»

کوچه‌گردی

اوتول خالی بود، فقط پرده را کشیده بودند که گمان شود شاه، سوار اوتول است. کالسکۀ شاه پیِ اوتول با سوارهای کشیک‌خانه در خیابان پشت «تکیۀ بربری‌ها» از در باغ عموی شاه، «مسعود میرزا ظل‌ السلطان» می‌رفت تا شاه را از «کاخ گلستان» به «کاخ دوشان تپه» ببرند. یکی دوید و چیزی که توی پارچۀ چهارخانه پیچیده شده بود را پرت کرد سمت اوتول. مُسیو «وارنه» راننده گازش را گرفت اما دیر شده بود و بوی باروت در هوای هشت اسفند پیچید. سوارها شروع به داد و بیداد کردند. شاه از کالسکه جَلدی پایین پرید و به سمت خانۀ «میرزا حسین کحال» رفت که در بسته بود و رفت نشست خانۀ «مجلل‌الملک». نیم ساعتی سوارهای کشیک، خانۀ ملت و مغازه‌ها را چاپیدند. چون کوچه باریک بود و کالسکۀ شش اسبه نمی‌توانست دور بزند، شاه با سی نفر، پیاده به کاخ گلستان برگشت. فردای آن روز، همه جا را چراغ و پارچۀ رنگی زدند. جشن شد که شاه سرش سلامت است و از همه‌جا پیام انبساط خاطر ملت و دولت به دربار رسید. نُه روز بعد، «ناصرالدین شاه» از پیِ ماجرای ترور به مجلس، نامه زد و گفت خطر امنیت ملت را تهدید می‌کند وگرنه سلامت شاه دست خدا است. نامه که آمد همه گمان کردند این قصه سرِ دراز دارد و البته داشت! آنقدر دراز که به اوایل تیرِ سال بعد رسید. شاه، قزاق‌ ها را فرستاد «بهارستان» تا مشروطه‌ چی‌ها را بیاورند. «سید بهبهانی» از «مسجد سپهسالار» دستورِ تیر داد و درگیری شروع شد. روس‌ها قُمپز در کردند و حکم تیر که آزاد شد، به مقر بچه‌های «انجمن آذربایجان» در «عمارت مسعودیه» که متعلق به ظل السلطان بود، حمله کردند و عمارت را به رگبار بستند. بچه‌های انجمن تاب مقاومت نیاوردند و به مسجد رفتند اما مقاومتِ آنجا هم شکست. همه در خانۀ «سپهسالار» که شده بود عمارتِ مجلسِ نوپای مشروطه، جمع شدند. «لیاخوف» حکم توپ داد، مجلس را به توپ بستند و شد آنچه که نباید می‌شد.

محوطه عمارت مسعودیه
روایات تاریخی در دل عمارت مسعودیه

داستان عمارت مسعودیه

خوب یا بدِ حادثه است که خانه‌ها و اراضیِ اطراف میدان بهارستان از تاریخ پُر است. خاطرِ تک تکِ آجرهای اینجا سرشار از رنج‌ها و خوشی‌هایی است که دیده‌اند، حتی اگر این آجرها را ۱۴۰ سال پیش استاد «شعبان معمارباشی» روی هم چیده و کاخ مسعودیه را برای ظل ‌السلطان، پسر ارشد ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان بالا برده باشد.

ظل ‌السلطان پسر بزرگ‌تر بود اما بابت اینکه مادر او صیغۀ شاه شده و از ایل قاجار نبود، ولیعهد نشد. پدرشاه، او را حاکم اصفهان کرد و این شد که بار این عقده تا همیشه مثل داغی با مسعود میرزا ماند تا آنجا که در روزهای به حکومت رسیدن مظفرالدین شاه، نامه‌ای تند و بی‌پروا به مادر نوشت و از صیغه شدن او گله کرد. مسعود میرزا حاکم مستبدی برای اصفهان بود اما تاریخ نشان داده که مردمان بیش از آنکه سیاه و سفید باشند، خاکستری هستند. مسعود میرزا نمادِ امنیت بود و در جریان مشروطه بابت دشمنی با شاه پدر و پسر، برای همراهی با مشروطه‌ چی‌ها، عمارت خود را مقرّ انجمن‌های مشروطه کرد. دست آخر هم روس‌ ها و قزاق‌ ها آجرها و کاشی‌های زیبای عمارت مسعود میرزا را به گلوله بستند. این سرآغاز داستان عمارتی باشکوه بود که امروزه از آن، تنها عمارتِ بیرونی، حیاط و مقداری از باغ، باقی مانده و سردرِ زیبای آن در «خیابان اکباتان» در جنوب میدانِ بهارستان برای رهگذران دلبری می‌کند.

محوطه عمارت مسعودیه
محوطه و باغی دلپذیر در عمارت مسعودیه

عمارت مسعودیه، عمارتی فرهنگی

کاخ مسعودیه یکی از زیباترین خانه‌های تاریخی تهران است که اولین موزه و کتابخانۀ ملی ایران را در آن راه‌اندازی کردند. در دهۀ چهل به مدت یک سال تبدیل به دانشکدۀ افسری شد و بعد از آن اولین ساختمان وزارت آموزش و پرورش. این عمارت زیبا در سال ۱۳۷۶ به میراث فرهنگی سپرده شد و بعد از مرمتی درخور توجه، امروزه بازدید عمارت مسعودیه برای عموم آزاد است. در سال ۱۳۹۴ نیز تماشاخانه‌ عمارت مسعودیه افتتاح شد که نمایش جنایت و مکافات به عنوان اولین اجرای این تماشاخانه به روی صحنه رفت.

عمارت یا کاخ مسعودیه
عمارت مسعودیه؛ ساختمانی با کاربری های متنوع در طول زمان

بخش‌های مختلف عمارت مسعودیه

پلان عمارت مسعودیه را مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و عمارات تشکیل می‌دهند که عبارت هستند از: عمارت‌های «دیوان‌ خانه»، «سفره‌ خانه»، «سید جوادی»، «مشیرالدوله»، «سردر پیاده‌رو»، «سردر کالسکه‌‌رو» و «عمارت حیاط‌ خلوت» و حیاط‌های «مشیری» و «سید جوادی» و باغ «دیوان‌‌ خانه». در دوران «پهلوی دوم» که این بنا ساختمان وزارتخانه بود، قسمت جدیدی به عنوان چاپخانه که اولین چاپخانۀ  وزارت آموزش و پرورش نیز بود به آن افزوده شد. کاشی‌ کاری و گچبری‌های بی‌نظیر این عمارت جزء بهترین نمونه‌های هنر قاجار هستند.

اگر به بازدید عمارت مسعودیه می‌روید به هفت کتیبۀ ارزشمند آن توجه کنید. یک کتیبه در سردر کالسکه‌رو، دو کتیبه در سردر اصلی، دو کتیبه در عمارت مشیریه و دو کتیبه هم در عمارت دیوان‌ خانه قرار دارد.

نمای عمارت مسعودیه
آجری کاری‌ ها، کاشی کاری‌ها و گچبری های منحصر به فرد عمارت مسعودیه

آدرس عمارت مسعودیه

آدرس عمارت مسعودیه در خیابان اکباتان، ضلع جنوبی میدان بهارستان است که با توجه به قرارگیری آن در محدودۀ طرح ترافیک، برای رفتن به آن بهتر است از مترو و اتوبوس استفاده کنید. برای این کار می‌توانید از متروی خط دو و ایستگاه «ملت» به خیابان ملت بروید و با کمی پیاده‌روی به سمت شمال و میدان بهارستان به کاخ مسعودیه برسید. همچنین می‌توانید از متروی بهارستان و خیابان اکباتان به این خانۀ تاریخی دسترسی داشته باشید.

ساعت بازدید عمارت مسعودیه

ساعت بازدید عمارت مسعودیه از شنبه تا جمعه همه روزه از ساعت ۹ صبح تا ۸ شب است.

محوطه عمارت مسعودیه
کوچه گردی تاریخی در عمارت مسعودیه

در گردش تاریخی خود در تهران به عمارت مسعودیه بروید و با عکس گرفتن زیر نورهای رنگیِ پنجره‌های عمارت و سلفی با تصاویرِ بزرگانِ فرهنگ، ادب و آموزش و پرورش تاریخ ایران از «ملک‌ الشعرای بهار»، «علی ‌اصغر حکمت» و «علی ‌اکبر سیاسی» گرفته تا «عیسی صدیق»، «محمود حسابی» و «پرویز ناتل خانلری»، به  گنجینۀ تاریخی زندگی خود بیفزایید.