«موزه عبرت»؛ زندان مخوف با دیوار‌های افسرده

کوچه‌گردی

وقتی حرف از موزه و بازدید از آن می‌شود احتمالاً سالنی وسیع با وسایلی ارزشمند که با حساسیت بالا در محفظه‌های شیشه‌ای نگهداری می‌شوند، در ذهن شما نقش می‌بندد. این تصور تا زمانی که حرف از موزه‌ای غیر از موزه عبرت ایران باشد چندان غیرمنطقی نیست. اما اگر تصمیم به بازدید از اینجا گرفته‌اید نه تنها باید تصورات ناشی از بازدیدهای قبلی‌ از موزه‌ها را فراموش کنید، بلکه باید خود را برای دیدن دلخراش‌ترین صحنه‌ها و شنیدن مخوف‌ترین خاطرات از موزۀ امروز و شکنجه ‌گاه سال‌های نه چندان دور، آماده کنید. اینجا موزه عبرت ساواک است؛ بخشی تاریک و سیاه از تاریخ سرزمینی که دیدن روزهای خاکستری برای آن تبدیل به عادت شده است.

موزه عبارت ساواک در تهران
موزه عبرت ساواک؛ یادگار بخشی تاریک از تاریخ ایران

موزه عبرت در تهران؛ شکنجه ‌گاهی در دل شهر

موزه عبرت ساواک، ساختمانی در دل شهر است مثل عادی‌ترین ساختمان‌ها؛ نه تنها امروز که اسم موزه روی آن آمده بلکه همان زمان که ظاهراً محل مهمی برای کشف خراب‌کاری‌ها و بازداشتگاه زندانی‌های سیاسی بوده است. موزه عبرت ایران یا همان زندان و شکنجه ‌گاه «کمیته مشترک ضد خرابکاری ساواک»، هیچ وقت نشانیِ گل درشتی روی نقشۀ شهر نداشته و کم‌تر کسی از وضعیت وحشتناک صدها نفری که داخل این بازداشتگاه، شکنجه و زندانی می‌شدند خبر داشته است.

ساختمان آجری با در آهنی سبز رنگ در «خیابان شهید یارجانی»، دقیقاً همان جایی است که زندانی‌های سیاسی دورۀ پهلوی، تلخ‌ترین روزهای زندگی خود را در آن سپری کرده‌اند.

ساختمان آجری موزه عبرت ایران
موزه عبرت ایران؛ شکنجه گاه ساواک

عکس‌هایی که در زندان ساواک حرف می‌زنند

با ورود به موزه، دیوارِ پر از عکس‌های زندانیان که روزی در اینجا زندانی بوده‌اند، نظر شما را جلب می‌کند. احتمالاً تعداد زیادی از آن‌ها را می‌شناسید. دیدن این عکس‌ها کافی است تا متوجه شوید اینجا زندانی عادی با زندانی‌های معمولی نبوده است.

از دیوار وسیع و قاب‌ عکس‌هایی که نگاه‌های آدم‌های آن، سرد و خسته‌ است می‌گذریم و به دری بزرگ و آهنی می‌رسیم که زندانی‌ها با رسیدن به آن به طور رسمی وارد زندان می‌شدند. احتمالاً راهنمایی که شما را در طول بازدید همراهی‌ می‌کند، تذکر خواهد داد که پای خود را از لبۀ آهنی در بلند کنید تا زمین نخورید. این بلندی لبۀ پایینیِ در، بی‌علت نیست. این لبه، شروعی برای شکنجه زندانیان بوده که اغلب با چشم‌‌بند وارد زندان می‌شدند و باید در زمان ورود، یک سکندری اجباری را تجربه می‌کردند. به گفته راهنمای موزه، این زندان برای نگهداری از ۲۰۰ زندانی طراحی شده که البته در عادی‌ترین روزها حدود ۸۰۰ نفر در این زندان در بند بوده‌اند.

تصاویر زندانیان سیاسی در زندان ساواک
تصاویر زندانیان سیاسی بر دیوار زندان ساواک

زندان ساواک؛ زندانی که موزه شد

زندانِ مخوفی که با آن روبه‌رو هستید، اوج هنرنمایی آلمانی‌ها در معماریِ سیاه است. ساختمانی مخوف و مدور با طراحیِ حرفه‌ای که در روزهای سرد زمستان، سوزی گزنده‌ و در روزهای داغ تابستان گرمایی جهنمی داشته است. از همان ابتدای ورود، معماریِ مدور این بنا حس سرگیجه و سردرگمی را به شما القا می‌کند. این زندان در دورۀ «پهلوی اول» ساخته شد. پس از سپری شدن دوره‌ای که زندان اختصاصی زنان بود در دورۀ «پهلوی دوم» به بازداشتگاه و شکنجه ‌گاه ساواک و کمیته مشترک ضد خرابکاری تغییر کاربری داد. بازداشتگاه مخوف دوره پهلوی که پس از انقلاب‌ نیز تا مدتی تحت عنوان «بازداشتگاه توحید» فعالیت می‌کرد، سرانجام در سال ۱۳۸۱ به دستور ريیس جمهور وقت، «محمد خاتمی» تبدیل به موزه عبرت در تهران ‌شد.

زندان ساواک و ماکتی از یک زندانی در موزه عبرت در تهران
کمیته مشترک ضد خرابکاری؛ شکنجه گاه ساواک

ابزارهایی که موزه را مخوف‌تر می‌کنند

هر چند معماری ساختمان با دالان‌های تودرتو، دیوارهای بتنی و میله‌های آهنی که تا آسمان رفته به اندازۀ کافی مخوف است اما وجود ماکت‌هایی از شکنجه‌گران و زندانی‌ها که در یک سو خشم و درندگی و در سوی دیگر زخم و رنجوری را نشان می‌دهد، صحنه‌های تلخی که در و دیوار این بازداشتگاه روزگاری شاهد آن بوده را به شما القا می‌کند.

ابزارهای مختلف شکنجه‌ زندانیان نیز در گوشه و کنار موزه عبرت تهران به چشم می‌خورد. آویزان کردن از سقف، «دستبند قپانی»، آویزان کردن صلیبی، شوک الکتریکی، «آپولو»، سوزاندن نقاط حساس بدن با فندک و شعلۀ شمع، «قفس هیتردار»، «صندلی هیتردار»، «باتوم برقی»، شلاق با کابل برقی و تحقیر و تضعیف روحیۀ زندانی‌ها از روش‌های معمول در کمیته‌ مشترک ضدخرابکاری بوده‌ است.

مامور ساواک در حال شکنجه زندانی در موزه عبرت تهران
شکنجه زندانیان در زندان مخوف ساواک

طراحی این زندان به شکلی بوده که هیچ صدایی از آن بیرون نمی‌رفته، اما درون ساختمان زندان، صدای فریاد و ناله می‌پیچیده است. همین صداها روحیۀ‌ زندانیان را ضعیف می‌کرده و بخشی از شکنجه‌ روحی آن‌ها محسوب می‌شده است.

حمام‌های سه دقیقه‌ای در موزه عبرت تهران

بعد از بازدید از راهروها و اتاق‌های زندان سابق، به سالنی نسبتاً وسیع با کابین‌های کنار هم می‌رسید که حمام زندان بوده است. شرایط استفاده از این حمام‌ها برای زندانی‌های مختلف بسته به نوع جرم متفاوت بود. در بهترین شرایط زندانی‌ها می‌توانستند پانزده روز یک بار از حمام زندان استفاده کنند. این حمام‌ها که آب آن‌ها ثانیه‌ای یخ و لحظه‌ای بعد جوش می‌شد، تنها سه دقیقه برای زندانیانی که اغلب مجبور به دوش گرفتن با لباس بودند قابل استفاده بود. حمام کردن بیش‌تر از سه دقیقه‌، تبدیل به بهانه‌ای می‌شد برای شکنجه زندانیان و شلاق خوردن با بدن خیس.

حمام زندان ساواک در موزه عبرت تهران
حمام زندان ساواک؛ یکی از شکنجه گاه های زندانیان

خاطراتی که شما را رها نمی‌کند

توضیحات داده شده توصیف تنها بخشی از خاطرات سیاهِ زندان ساواک یا موزه عبرت فعلی است. حداقل زمانی که برای بازدید از این موزه نیاز دارید، دو ساعت است. اما به این نکته توجه داشته باشید که این بازدید دو ساعته ممکن است روزها و هفته‌ها ذهن را مشغول کند و دیده‌ها و شنیده‌ها از زندان مخوف تا مدت‌ها همراه شما باشد.

ابزار شکنجه در موزه عبرت ایران
زندان مخوف ساواک؛ بازداشتگاهی که ذهن شما را برای مدت‌ها درگیر می‌کند

موزه عبرت کجاست؟

موزه عبرت در «میدان امام خمینی»، ابتدای «خیابان فردوسی جنوبی»، «خیابان کوشک مصری»، خیابان شهید یارجانی، پلاک ۱۱ قرار دارد؛ ساختمانی مانند ساختمان‌های دیگرِ شهر با خاطراتی که هیچ کجای تهران نمی‌توان مانند آن را یافت. همچنین وبسایت موزه عبرت بازدید مجازی را برای علاقمندان ممکن کرده است تا در هر زمان و مکانی بتوانید تاریخ را مرور و اندکی تجربه کنید.